Qazan xäbärläre

Qazannıñ milli-mädäni yöze turında TR Fännär akademiäsendä fiker-täqdimnär tuplandı

Версия для печати

Qazannıñ milli-mädäni yöze turında TR Fännär akademiäsendä fiker-täqdimnär tuplandı 
28 Aprel 2016,22:52

Anda ğalimnär, ictimaği oyışmalar wäkilläre häm, ğomumän, bu mäs'älägä bitaraf bulmağannar qatnaştı

(Qazan, 28 aprel, “Tatar-inform”, Läysän İsxakova). Bügen Tatarstan Respublikası Fännär akademiäseneñ keçe zalında “Ugol zreniä” diskussiä klubı çirattağı utırışın uzdırdı. Ayırım alğanda, klub “Qazannıñ milli-mädäni yöze” temasına fiker urtaqlaşıp, kiñäş-tabış itte. Utırışta Qazan qalası Başqarma komitetınıñ Arxitektura häm şähär tözeleşe idäräse başlığı urınbasarı – şähär dizaynı bülege başlığı Janna Belitskaya, arxitektura doktorı, arxitektorlar – TR Fännär akademiäseneñ Ş.Märcani isemendäge Tarix institutı baş fänni xezmätkäre Niäz Xalitov, QFUnıñ dizayn häm milli sänğät kafedrası möğallime Qärina Musina, şulay uq tarixçılar, ictimaği oyışmalar wäkilläre häm, ğomumän, bu mäs'älägä bitaraf bulmağannar qatnaştı. 

 Bügenge söyläşüne TR Fännär akademiäse vitse-prezidentı Vadim Xomenko alıp bardı. Ul kön qadağına quyılğan mäs'äläneñ aktual'legen assızıqlap: “Qazan – bay tarixlı milli respublika başqalası, ämma şähär yözendä milli tösmerlär äkrenläp yuqqa çığa bara. Belgeçlär bu problemanı daimi räweştä kütärsä dä, älegäçä anıñ uñay yaqqa xäl itelgäne yuq”, – dip borçılu belderde.   

Niäz Xalitov süzlärençä, Tatarstan başqalasınıñ arxitekturasınıñ üzençälekläre, äytik, İske Tatar bistäse formalarına ğına qaytıp qalmıy, ä şul isäptän tatar arxitekturasına xas qayber sıyfatlarnı üzendä çağıldırğan rus formalarınnan da ğibarät. Monnan tış, Qazanda bügengäçä arxitekturası tulısınça öyränelep betmägän unikal' binalar bar. Alarnıñ qayberlärendä beryulı saf tatar, ğäräp, törek tösmerläre ürelep birelgän.   

Qızğanıç ki, Tatarstan başqalasında borınğı miras obyektlarınıñ kübese saqlanmağan. Ämma, saqlap qalğannarı buyınça da arxitektura traditsiäläreneñ bay bulğanlığı turında süz yörtep bula. Här xalıq ta andıy borınğı arxitektura traditsiäläre belän maqtana almıy. Arxeologik tikşerenülär kürsätkänçä, Qazannıñ yöze Altın Urda, Qazan xanlığı çorlarında ayıruça bay bulğan.   

Däwlätlär totqan tatarlarnıñ arxitekturasına küçmä imperiälär çorında uq nigez salına başlağan. Soñraq, utraqlaşıp Bolğar däwläte tözelä başlağaç, ul dönya arxitekturası traditsiäseneñ ber öleşe bularaq formalaşqan. Şul räweşle, tatar arxitekturasınıñ töp stilläre irtä Urta ğasırlarda uq barlıqqa kilgän häm, tarixi çorlar aşa ütep, bügengä kilep citkän, dip söyläde Niäz Xalitov. Ul bilgeläp ütkänçä, bügen Qazanda borınğı tözeleş obyektları yuqqa çığa bara. Yañadan torğızılğan oçraqta yış qına alarnıñ elekkege yöze yuğala. Qayum Nasıyri uramındağı Mullin yortı moña açıq misal bulıp tora.   

Ğalim äytüençä, şulay da, Qazanda tözelgän qayber zamança binalarda milli arxitektura tösmerläre, törki motivlar bötenläy qullanılmıy diärgä cirlek yuq. Äytik, tatarlar añına tirän kerep urnaşqan küçmä stil tösmerläre başqaladağı restoran qorılmaları, kürgäzmä pawilionnarı arxitekturalarında, zamança interyerlarda çağılış taba. Misalğa, Qazannıñ İgençelär sarayı gömbäzläre Altın Urda stilenä xas üzençäleklärne gäwdäländerä. Ämma bu küpçelek oçraqta – ayırım arxitektorlarnıñ hönäri toyımlawı, icadi tabışı näticäse genä. Yağni bu yünäleştä maqsatçan, sistemalı eş alıp barılmıy, däwlät säyäsäte ğämälgä aşırılmıy dip sanıy ul.   

Niäz Xalitov – Tatarstan arxitekturasında milli üzençäleklärne üsterü kontseptsiäse avtorı. Kontseptsiä 3 yıl elek basılıp çığıp, anıñ buyınça fiker alışular ütkärelsä dä, ul ni däwlät, ni başqala xäkimiätlärendä yaqlaw tapmağan. Anıñ fikerençä, bu eşkä totınırğa küptän waqıt, ayırım däwlät programması buldıru zarur. Qazanda toponimika ölkäsendä dä üzgäreşlär yasarğa, äytik, binalarğa milli tösmerle, borınğı atamalar birü kiräk.   

QFUnıñ dizayn häm milli sänğät kafedrası möğallime Qärina Musina süzlärençä, bügen borınğı tarixi obyektlarnı saqlap qalıp torğızuğa iğtibar tieşle däräcädä birelmi. Barısı da aqça yuqlıqqa sıltap qaldırıla. Ul üz waqıtında Qazan artı töbäklärendäge ayırım tarixi binalarnı torğızu proyektların eşlägän, investorlar da tabılğan. Ämma, axır çiktä, finanslanmaw säbäple, bu proyektlar ğämälgä aşmıy qalğan...   

Utırışta qatnaşıp çığış yasağan Tatar ictimaği üzägennän Färit Zäkiev bilgeläp fikerençä, Qazannıñ milli-mädäni yözen kamilläşterü – turistlar cälep itüneñ ber çarası. Ul Urta ğasırlarda xäzerge Tatarstan başqalası cirlegendä Altın Urda, Bolğar däwlätläre, Qazan xanlığı çäçäk atuın iskärtep, bu tarixilıqtan tieşençä faydalanırğa kiräk, dip bilgeläp ütte. Başqala urmanarına, metro tuqtalışlarına borınğı tatar atamaları birergä kiräklegenä ayırım iğtibar yünältte.    Annan soñ süz alğan Bötendönya tatar yäşläre forumınnan Ayrat Fäyzraxmanovnıñ çığışı şähär kiñlegendä ike däwlät telen qullanu mäs'älälärenä bağışlandı. TR Fännär akademiäseneñ Ş.Märcani isemendäge Tarix institutı tarafınnan Qazan şähäreneñ tel landşaftın öyränü maqsatı belän ütkärelgän tikşerenü näticäläre kürsätkänçä, başqaladağı vizual' mäğlümatnıñ (elmä taqtalar, uram isemnäre h.b.lar) nibarı 5 protsentı tatar telendä, di ul.    Ayrat Fäyzraxmanov ikençe ber mäs'älägä dä iğtibarnı yünältep, küptän tügel Qazanda Yekaterina IIgä bağışlanğan “Yañarış” (“Vozrojdenie”) istälek bilgese kontseptsiäsenä icadi konkurs iğlan itelü sotsial' çeltärlärdä şaqtıy zur şaw-şu, qarşılıqlı fikerlär uyatqan bu tör qararlar qabul itelergä tieş mikän, digän şik belderde.   

Bu urında şunı bilgeläp ütik: älege istälek bilgesen Qazannıñ Marsel Sälimcanov uramında Qaban küle buyında urnaştıru planlaştırıla. Ul 1767 yılda bulğan tarixi waqiğanı mäñgeläşterüne küzdä tota: Yekaterina II tatar säwdägärlärenä taş mäçetlär tözüne röxsät itkän Ukazın näq menä şul yılnı imzalıy.   

Qazan qalası Başqarma komitetınıñ Arxitektura häm şähär tözeleşe idäräse başlığı urınbasarı – şähär dizaynı bülege başlığı Janna Belitskaya süzlärençä, häykälne Yekaterina xörmätenä tügel, ä şuşı tarixi waqiğalarğa bağışlap urnaştıru niätlänä. Bu uñaydan cämäğät tıñlawları bulaçaq, barlıq proyektlar buyınça qazanlılar qatnaşında fiker alışular oyıştırılaçaq, dip ışandırdı ul.   

Qazan şähäre Başqarma komitetı wäkile bilgeläp ütkänçä, kiläçäktä Qazanda kompozitor Röstäm Yäxinğa, şağir Hadi Taqtaşqa häykäl quyu planlaştırıla. “Qazan xanlığına nigez salğan Oluğ Möxämmäd häykälen urnaştıru da täqdim itelde. Bez, älbättä, bolarnıñ hämmäsen xuplıybız. Qızğanıç ki, mäs'älä ya aqçağa, ya urınğa kilep törtelä”, – dip, problemalarnı quzğattı. Bäxäslär uyatqan istälek bilgese kem tarafınnan finanslana, digän sorawğa, Janna Belitskaya älegä bilgele tügel, dip cawap birde. Anıñ kem başlanğıçı belän urnaştırıluın da äytä almadı.   

Çarada qatnaşqan Bötendönya tatar yäşläre forumı räise Täbris Yarullin mäs'äläneñ ni öçen şul däräcädä ığı-zığı quptaruın añlatıp ütte. Anıñ süzlärençä, Qazanda Äbi Patşağa bäyle istäleklär bolay da küp. Äytik, Märcani mäçeten kürergä kilüçelärgä anıñ Yekaterina imzalağan Ukaz näticäsendä salınuı turında söylilär. Monnan tış, Peterburğ uramında anıñ iseme belän bäyle ğälera, TR Milli muzeyenda qäretası saqlana, Bawman uramında küçermäse bar, dide.   

Utırış axırında bu tör qararlar qabul itkändä xalıq fikeren isäpkä alu, qazanlılar belän kiñäşü zaruriäte assızıqlandı.                        

Нашли ошибку в тексте? Выделите ее и нажмите Ctrl + Enter. Используется система Orphus.
    Опубликовать      

Поместите ссылку на статью в ваш блог:

Написать комментарий

Обновляется щелчком мыши