Din

Bügen möselmannar “İzge Bolğar cıyını”na cıyıla

Çara 1995 yıldan birle ütkärelä

(Qazan, 21 may, “Tatar-inform”). Bügen Bolğar däwlät tarixi-arxitektura muzey-tıyulığında “İzge Bolğar cıyını” tantanalı çarası bula. Ul İdel buyı Bolğar däwläteneñ räsmi räweştä islam dinen qabul itüenä bağışlana. Monnan tış, Bolğar İslam akademiäse nigezenä istälek qapsulası salu niätlänä. Bäyräm çaralarında TR citäkçelege qatnaşuı kötelä. 

Mäğlümat öçen. Cıyın Bolğar şähärlegendä 1995 yıldan birle oyıştırıla. Bu cıyınğa Rossiä möselmannarınıñ Üzäk Diniä näzaräte räise Tälğät Tacetdin nigez salğan. 2005 yıldan ul TR Mädäniät ministrlığı, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı, TR möselmannarı Diniä näzaräte häm Spas munitsipal' rayonı tırışlığı belän ütkärelä. 

TR Däwlät Sovetı, bu çaranıñ möhimlegen istä totıp, “Tatarstan Respublikasınıñ bäyräm häm istälekle dataları turında”ğı TR Zakonına üzgäreşlär kertü xaqında” TR Zakonın qabul itte. Şulay itep, 21 may İdel Bolğarstanı tarafınnan İslam dinen räsmi räweştä qabul itü köne häm istälekle data itep täğäyenlände. 

Soñğı yıllarda Tatarstanda zurlap bilgeläp ütelä torğan İdel buyı Bolğar däwlätendä islam dinen räsmi qabul itü köne çaraları respublikadan çittä bulğan din qärdäşlärne, millättäşlärne dä küpläp cälep itä. Bu kön däwerlär bäyläneşen, ata-babalarıbız belän ğorurlanu häm kiläçäk buın aldında cawaplılıq xisen tiränten toyarğa bulışa. 

Beleşmä öçen. Ğäräp-farsı tarixi-geografik çığanaqları mäğlümatlarına qarağanda, İdel buyı Bolğar däwlätendä islam dine X ğasır başında uq taralğan bulğan. Äytik, ğäräp säyäxätçese Äxmäd ibne Rustäneñ 903-913 yıllarda yazılğan entsiklopedik xarakterdağı “Kitab äl-Gilan än-Näfisä” (“Qimmätle xäzinälär kitabı”) xezmäteneñ bezneñ könnärgä kilep citkän 7nçe tomında İdel buyı Bolğar däwläte turında bay mäğlümat tuplanğan. Äxmäd ibne Rustä, Bolğar cirlärendä barsil, äsägel häm bolğar qäbiläläre yäşäwen, alarnıñ ber ük tormış räweşe alıp baruın iskä ala; bolğarlarnıñ küpçelege islam dine tota, ä däwlättä mäçetlär häm dini uqu yortları – mädräsälär bar, dip assızıqlıy. 

Bolğarlarnıñ islam dinen 813-833 yıllarda, xälif äl-Mämün waqıtında uq qabul itüläre turında da mäğlümatlar bar. Bu waqıtta xälif äl-Mämün Urta Aziädän Xäzär qağanlığına xärbi poxodlar oyıştıra. Xäzär qağanlığı sostavında yäşägän xalıqnıñ ber öleşe islam dinen qabul itä. Döres, bolğarlarnıñ islam dine belän tağın da elegräk tanışuı da mömkin. 

Dimäk, bolğarlarnıñ islam dinen Urta İdel buyına küçep kilgänçe ük qabul itüe, İdel buyında yäşägän cirle törki xalıqlar arasında da islam dine totuçılar buluı ixtimal. 

Xalıq awız icatı äsärläre buyınça islam dine İdel buyına VII ğasırda uq ütep kerä. Bolğarlarnıñ islam dine qabul itüläre turındağı riwäyätlär äl-Ğarnati (1080-1169/70) säyäxätnamäsendä, urta ğasırlarnıñ Könçığış avtorları äsärlärendä, xalıq xäterendä saqlanğan. 

Şulay da, İdel buyı Bolğar däwlätendä islam dinen räsmi qabul itü Almış xan iseme belän bäyle. 922 yılda Almış xan çaqıruı buyınça İdel buyı Bolğar däwlätenä Bağdad xälife ilçese Äxmäd İbne Fadlan kilä, anı xörmät itep bik zurlap qabul itü mäclese uzdırıla. “İbne Fadlannıñ İdel buyına säyäxäte” digän yazmalarında ilçe bolğar häm başqa xalıqlarnıñ, illärneñ könküreşen, tabiğäten, ğöref-ğädätlären täfsilläp surätli. 

Şunısın bilgeläp ütärgä kiräk: älege tarixi waqiğa tatar xalqınıñ häm däwlätçelegeneñ kiläçäk üseşen xäl itä. Borınğı bolğar babalarıbıznıñ islamnı qabul itüe ğäyät kiñ İdel buyı töbägeneñ mädäni, iqtisadi häm säyäsi üseşenä yaña köç birä, bezne böyek islam tsivilizatsiäseneñ ayırılmas öleşenä äwerelderä. 

 

 

 

Нашли ошибку в тексте? Выделите ее и нажмите Ctrl + Enter. Используется система Orphus.
    Опубликовать      

Поместите ссылку на статью в ваш блог:

Написать комментарий

Обновляется щелчком мыши