Millättäş

Tatar tarixı häm mädäniäte ğalime, arxeograf, fol'klorçı, yazuçı, publitsist Mirqasıym Ğosmanov tuğan kön

45 yıllıq fänni eşçänlegendä çığanaqlar bazasın bayıtqan, tatar tarixına, ädäbiät belemenä, mädäniäteneñ tarixi mäs'älälärenä qarata xezmätlär qaldırğ

 (Qazan, 31 may, "Tatar-inform"). Tatar tarixı häm mädäniäte ğalime, arxeograf, fol'klorçı, yazuçı, publitsist, Tatarstan Fännär akademiäseneñ xaqıyqıy äğzası Mirqasıym Ğabdeläxät ulı Ğosmanov (Usmanov) 1934 yılnıñ 31 mayında xäzerge Qıtay Xalıq Respublikasınıñ könbatış öleşendä urnaşqan Sintszän (Şencañ) provintsiäseneñ (elektä Şärqıy Törkestan dip yörtelgän zur töbäk-ilneñ) Elä wilayäte Golca şähärendä säwdägär ğailäsendä dönyağa kilgän.

Ätise yağınnan yıraq babaları çığışları belän Qazan artı töbägeneñ Olı Mäñgär awılınnan bulıp, XIX ğasırnıñ utızınçı yıllarında alar Qazaqstan yaqlarına kitep säwdä eşe belän şöğellänä başlağannar. Yaqın äbi-babaları isä, Rusiädäge 1917 yılğı bolğawır çorda, «dönyalar tınıçlanğançı» dip, tağı da arıraq – elektä Rusiä kontsessiäse sanalğan Golca şähärenä küçep kitkännär häm, tuğan cirdä bolşeviklar rejimı urnaşıp, Qıtay belän däwlät çikläre yabılğaç, Rusiä grajdanlığın saqlağan möhacirlär sıyfatında şul Golca şähärendä töplänep qalğannar.

Uqu yäşenä citkäç, 1941 yılda Mirqasıymnı Golca şähäreneñ tatar mädäni-ağartu oyışması qaramağındağı sigezyellıq tatar mäktäbenä uqırğa kertälär. Bu mäktäptä uqular, nigezdä, Mäskäwdän häm Qazannan kiterelgän programmalar, däresleklär buyınça alıp barılsa da, anıñ balalarğa belem birüdä şaqtıy ğına östenlekläre dä bula. İñ äwwäl balalar berençe sıynıftan uq tatarça ike törle, xätta öç törle yazu-älifbänı – rus, latin grafikasın da häm cirle şartlarda räsmi qullanılışta bulğan ğäräp yazuın da parallel räweştä öyrängännär. Bu isä Mirqasıymnı soñınnan ğilmi eşlärendä iñ zaruri bulğan ğäräp yazuın maxsus öyränep utıru mäşäqätennän qotqara. İkençedän, Golca tatar mäktäbendä balalar ,Tuqay, Taqtaşlarnıñ icatı belän berrättän, Ğayaz İsxaqıy, Ğalimcan İbrahimov, Kärim Tinçurin kebek sovet ilendä tıyılğan millätçe ädiplärneñ icatları belän dä yaqınnan tanışqannar.

Tatar mäktäbendä dürt sıynıf uqığannan soñ, Mirqasıymnı ätise rus mäktäbenä küçerä.

1949 yılda Qıtaydağı xäkimiät kommunistlar qulına küçep, moñarçı avtonomiä xälendäräk yäşägän Şärqıy Törkestan cirlärendä milli qısular, xätta säyäsi repressiälär başlanğaç, 1955 yılda Ğosmanovlar ğailäse başqa millättäşläre belän berlektä kire SSSRğa qaytırğa mäcbür bula. Alar Qazaqstannıñ Taldı-Qurğan ölkäsendäge ber rayon töbägenä kilep urnaşalar. Mirqasıym monda öç yılğa yaqın törle eşlärdä eşli, kiçke mäktäptä uqıp, 1958 yılda ölgergänlek attestatına imtixan tota häm şul uq yılnı Qazanğa kilep, universitetnıñ tatar filologiäse bülegenä uqırğa kerä. Öçençe kurstan uquın tarix bülegendä däwam itterä. Arxivlarda ezlänä, cäy aylarında arxeologik häm arxeografik ekspeditsiälärgä çığıp yöri, köndälek matbuğatta uyğırçadan, qazaqça, qırğızça, üzbäkçädän keçe külämle proza äsärläre, şiğerlär tärcemä itep bastıra. 1962 yılda qırğızçadan turıdan-turı anıñ tärcemäsendä Çıñğız Aytmatovnıñ «Cämilä» poveste ayırım kitap bulıp basılıp çığa.

Tärcemä eşläre, ğilmi ezlänüläre belän berrättän, şuşı yıllarda M.Ğosmanov, yäş uquçılarnı küzdä totıp, ädäbiätneñ macaralı, fänni-populär janrlarında da qälämen sınap qarıy. Üsmer çağındağı xatirälärgä nigezlänep, Tän-Şan' tawlarınıñ üzençälekle tabiğäte, kiek-cänlekläre, awçılıq xezmäte turında macaralı xikäyälär räweşendä yazılğan «Kiek suqmaqlarında» (1966) isemle kitabı, arxeoloğlarnıñ häm tarixçılarnıñ fänni açışlarına tayanıp, borınğı zamannardağı qırğıy tormış küreneşlären canlı itep küz aldına kiterep bastırğan «Serle balbal» (1973), Tuwağa bağışlanğan «Tawlar, üzännär ilenä säyäxät» (1977) kitapları – bolarnı ğalim-ädipneñ tatar balalar ädäbiätena kertkän üzençälekle ber öleşe dip qararğa kiräk.

Universitetnı uñışlı tämamlağaç, M.Ğosmanov 1964–1967 yıllarda aspiranturada uqıy häm 1968 yılnı «XVI–XVII ğasır tatarça taswiri tarixi çığanaqlar» digän temağa kandidatlıq dissertatsiäse, ä 1981 yılnı törki-tatar tarixınıñ Altın Urda çorı räsmi dokumentların – xan yarlıqların tikşerügä bağışlanğan monografik xezmäte nigezendä Mäskäwneñ Tarix-arxiv institutı Ğilmi sovetı qarşında doktorlıq dissertatsiäsen yaqlap, tarix fännäre doktorı digän ğilmi däräcä ala.

1967–1983 yıllarda M.Ğosmanov Qazan universitetınıñ SSSR tarixı kafedrasında uqıtuçı, dotsent, professor, 1983 yıldan bu kafedranıñ mödire häm 1985–1990 yıllarda universitetnıñ prorektorı bulıp eşli. 1989–2002 yıllarda ul universitetnıñ tatar filologiäse, tarixı häm könçığış telläre fakul'tetınıñ Tatar xalıq tarixı kafedrasın citäkli. 1992 yıldan Tatarstan Fännär akademiäseneñ xaqıyqıy äğzası, 1984 yıldan «Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese» digän maqtawlı isem yörtä.

M.Ğosmanovnıñ ğilmi häm ädäbi icat eşçänlege küp ölkälärne üz eçenä ala. Törki-tatar tarixınıñ borınğı çorlarına qarağan citdi ğilmi tikşerenüläre häm xezmätläre belän üzen kürenekle ğalim-tarixçı itep tanıtqan M.Ğosmanov mädäniät, ädäbiät beleme häm tarixı, ädäbi tänqit, matur ädäbiät, publitsistika, fol'kloristika ölkälärendä dä icadi eşçänlegen däwam itterä. Şulay da ädip-ğalimneñ iñ yaratıp-birelep eşlägän ölkäse – borınğı yazma miras. Xalıq arasında, ayırım keşelär qulında saqlanıp qalğan borınğı quläzmalarnı, ädäbi yädkärlärne häm fol'klor tekstların ezläp tabu, cıyu, saqlap qalu häm fänni küzlektän öyränep, ähämiätlelären basmağa äzerläw, dönyağa çığaru yünäleşendä ul özleksez eş alıp bara.

M.Ğosmanovnıñ icat eşçänlegendäge tağın ber ähämiätle tarmaq – tatar ädäbiäteneñ, ğomumän, tatar mädäniäte häm ictimaği fiker üseşeneñ ütkändäge tarixın ezlekle räweştä öyränü. Şihabetdin Märcani, Xösäyen Fäyezxanov, Utız İmäni, Ğabdelcäbbar Qandalıy, Qayum Nasıyri, Aqmulla, Riza Fäxretdin, İsmäğil Ğaspralı, Fatix Kärimi, Ğayaz İsxaqıy, Ğaynetdin Äxmärov, Ğäziz Ğöbäydullin, Säyed Waxidi, Hadi Atlasi, tağı da borınğıraqlardan – Qol Ğäli, Möxämmädär kebek kürenekle ädip, ğilem-fiker iäläre turındağı, dokumental' çığanaqlarğa nigezlänep yazılğan problemalı, qayber oçraqta polemik xarakterdağı külämle mäqälälär häm X.Fäyezxanovka bağışlanğan zur monografik xezmät – distä yıllarğa suzılğan şul ezlekle öyränü näticäläreder.

M.Ğosmanov tatar ädäbiäteneñ klassik yazuçılarınnan Qandalıy häm Aqmullanıñ äsärlären tekstologik yaqtan basmağa äzerläde, alarğa kereş süz häm iskärmälär yazdı, Qol Ğälineñ «Qıyssai Yosıf» kitabına, Utız İmänineñ «Şiğerlär häm poemalar» tomına maxsus möxärrir buldı, tarixi ädäbiättän Karl Fuks, M.Xudäkov, İ.Ğaspralı xezmätläreneñ yaña basmaların kereş süz, yullamalar belän çığarıştı.

Uzğan ğasırnıñ tuqsanınçı yıllarınnan başlap M.Ğosmanovnıñ icadi qızıqsınu ofıqları tağın da kiñäyä töşä. SSSRnıñ tarqaluı, ildä süz irege, demokratik tärtiplär urnaşa başlawı şartlarında ul üzeneñ ğilmi-fikri iğtibarın zaman wazğiäte öçen tağın da aktual'läşkän temalarnı – totalitar rejim xökem sörgän yıllarda süz dä quzğatu tıyılğan milli mäs'älälärne yaqtırtuğa yünältä. Tatar xalqınıñ etnik häm grajdanlıq tarixın obyektiv döreslektä torğızu, tuğan tel, milli mäğärif mäs'äläläre, ruxi häm ictimaği yäşäyeştä bulğan neğativ küreneşlärneñ säbäplären açu, Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebez häm dönyanıñ törle qıyblalarına sibelgän tatar diasporaların öyränü – bolar ädip-ğalim mäydanğa çığarğan küpçelek mäqälälärneñ, jurnalistlar belän qorğan äñgämä-intervyularınıñ, ğilmi forum-konferentsiälärdä yasağan çığış-dokladlarınıñ töp eçtälegen täşkil itä. Bu tör mäqälälärneñ şaqtıyı ğalimneñ 70 yıllıq yübileye uñayı belän 2004 yılda Tatarstan kitap näşriätendä dönya kürgän yaña cıyıntığında urın ala. Añarçı 1996 yılda basılıp çıqqan häm Qıtay Törkestanındağı küpsanlı tatar möhacirläreneñ tarixi yazmışına bağışlanğan «Yabılmağan kitap» isemle külämle xezmät tä ädipneñ çit illärdäge tatar diasporaların öyränü yulında ireşkän zur uñışı dip bäyälänergä xaqlı.

Ğomumän, ayırım basma bulıp çıqqan ğilmi häm ädäbi kitaplarınnan tış köndälek matbuğatta, ädäbi häm ğilmi jurnallarda ädip-ğalimneñ öç yözgä yaqın fänni, tänqidi, publitsistik mäqäläläre, Misır, İran, Wengriä, Germaniä, AQŞ kebek çit illärgä yasağan ğilmi säyäxätläre turında istälek yazmaları basıla.

Mirqasıym Ğosmanov – tatar fänenä häm mädäniätenä matdi yärdäm itü maqsatı belän 1990 yılda üze nigezlägän «Cıyın» fondınıñ cämäğät tärtibendäge prezidentı. 2006 yılnıñ aprelendä ul Tatarstan Fännär akademiäse prezidumı qararı belän akademiäneñ vitse-prezidentı itep saylana. M.Ğosmanov –1970 yıldan SSSR (Tatarstan) Yazuçılar berlege äğzası.

Qazanda yäşäp xezmät itkän Mirqasıym ağa Ğosmanov fani dönyadan 2010 yılnıñ 11 oktäberendä 77 nçe yäşendä baqiğa kitep bardı.

Töp basma kitapları:
Kiek suqmaqlarında: awçılıq, kieklär häm tabiğät turında xikäyälär. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 1966. – 93 b. – 10000 d.
Serle balbal: xikäyälär, oçerqlar. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 1973. – 168 b. – 1400 d.
Tawlar, üzännär ilenä säyäxät: Tuwa turında xikäyälär. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 1977. – 87 b. – 8000 d.
Serle balbal: tarix häm arxeologiä turında fänni-populär oçerqlar. – Tulıl. 2 basma. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 1984. – 256 b. – 14000 d.
Ütkännän – kiläçäkkä: tatar mädäniäte turında mäqälälär. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 1991. – 472 b. – 5800 d.
Qawrıy qäläm ezennän: arxeograf yazmaları. – Tulıl. 2 basma. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 1994. – 464 b. – 7000 d.
Yabılmağan kitap, yäki Çäçelgän orlıqlar: Şärqıy Törkestan turında tarixi oçerqlar. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 1996. – 204 b. – 5000 d.
Ğasırdan – ğasırğa: mäqälälär, äñgämälär, çığışlar. – Qazan: Tatar. kit. näşr., 2004. – 488 b. – 3000 d.
* * *
Tatarskie istoriçeskie istoçniki XVII–XVIII ww. – Qazan': İzd-wo Qazan. un-ta, 1972. – 223 s. – 1600 ekz.
Jalovannıyı aqtı Djuçieva Ulusa XIV–XVI ww. – Qazan': İzd-wo Qazan. un-ta, 1979. – 318 s. – 1450 ekz.
Zawetnaya meçta Xusaina Fayızxanova: povest. – Qazan': Tat. qn. izd-wo, 1980. – 222 s. – 15000 ekz.
Jalovannıyı aqtı Djuçieva Ulusa XIV–XVI ww: avtoreferat dis. na soisq. uç. step. d-ra istor. nawq. – M.: Mosq. ist.-arxiv. in-t, 1981. – 45 s.

(Ädiplärebez: biobibliografik beleşmälek. 2 tomda. Tözüçeläre R.N.Dautov häm R.F.Raxmani. Qazan: Tatarstan kitap näşriäte, 2009.)

Нашли ошибку в тексте? Выделите ее и нажмите Ctrl + Enter. Используется система Orphus.
    Опубликовать      

Поместите ссылку на статью в ваш блог:

Написать комментарий

Обновляется щелчком мыши